به ايلچى گفته بودند فرمان همايونى بىدرنگ صادر شد و سفير هم از اين بابت نيك خشنود بود كه بانى كار و اقدامى شده است كه بايد آن را مقدمهء ترقى دائمى مملكت بشمار آورد ، اما تذكر امين الدوله وزير دارائى در خاتمهء گفتار راجع به آن نقشه اين جمله بود : « اما شما ايران را مىشناسيد » . بارى حق با امين الدوله بود و همان اندازه اطلاعات محدودى كه سفير خوش‌باور راجع به ايران داشت بايستى به او آموخته باشد كه جاده‌اى در زمان وى ساخته نمىشده است . حال هشتاد سال از وقتى كه ملكم در ايران بود مىگذرد و عدهء ديگرى از مسافران بعدى يك‌صدا همين آرزو و تأسف را بازگو كرده‌اند . بنابراين انصافا مىتوانيم در اين‌جا تأملى نموده دريابيم كه چه كارهائى تاكنون شده و چه طرح‌هائى براى تأمين اين احتياج ارزنده و ديرين در پيش است . راههاى ارابه‌رو فعلى - در سال 1889 ايران فقط دو راه نسبتا ارابه‌رو داشت يكى از قزوين به تهران و ديگر از تهران به قم كه طول آنها جمعا نود تا صد ميل بود و فقط در جادهء تهران به قزوين سرويس تلگاو تارانتاس به سبك روسيه هست و چندين چاپارخانه به فاصلهء پانزده تا بيست ميل دارد كه در ايران از جملهء بهترين است . اين جاده كه راجع به آن در فصل ديگرى صحبت داشتم بنابر اظهارات رسمى در حدود 87000 تومان تمام شده است ، ولى مىگويند در واقع دو برابر اين مبلغ خرج كردند . اين راه زيرسازى نشده و باب پسند مهندسان اروپائى نيست . جادهء تهران به قم كه در سال 1883 ساخته شد بنابر تجربه‌اى كه از جادهء قبلى حاصل كرده بودند خرج كمترى برداشت و با شش كاروانسرا كه با آن ساخته‌اند . جمعا 35000 تومان تمام شده است « 1 » . چون خودم از اين راه عبور كردم بايد اعتراف كنم كه با شرايط بسيار ناقص ساخته شده است ، زيراكه تنها كارى كه كرده‌اند اين است كه راه صاف

--> ( 1 ) - پنج‌تا از اين كاروانسراها بين راه و يكى در قم در اجارهء امين السلطان است كه سالانه 600 تومان بابت اجاره‌بها پرداخت مىكند .